Nie masz czasu na przeczytanie całego artykułu?

Jeśli nie planujesz czytać całego opracowania, przygotowałem również jego skróconą wersję (poniżej w otwartym oknie pdf i w pliku). W kilku minutach poznasz najważniejsze argumenty biblijne, analizę kluczowych fragmentów oraz główne wnioski płynące z całego studium. To idealny sposób, aby zapoznać się z istotą tematu, a następnie – jeśli zechcesz – wrócić do pełnej, szczegółowej analizy zawartej w artykule.

📄 Pobierz lub przeczytaj skrót opracowania (PDF) i poznaj całą argumentację „w pigułce”.

📄 Albo całe opracowanie (PDF)

Skip to PDF content

PRZEDMOWA

Księga Objawienia od stuleci fascynuje czytelników Biblii, ale jednocześnie należy do ksiąg najczęściej interpretowanych w odmienny sposób. Powstały dziesiątki, a nawet setki komentarzy, z których wiele dochodzi do całkowicie różnych wniosków, mimo że wszystkie opierają się na tym samym tekście. Rodzi się więc pytanie: czy problem tkwi w treści Objawienia, czy raczej w sposobie jego odczytywania?

Jednym z najbardziej dyskutowanych zagadnień jest tożsamość Wielkiej Rzeszy opisanej w siódmym rozdziale Objawienia. Czy przedstawia ona ludzi przebywających w niebie? Czy też ukazuje wiernych sług Bożych, którzy mają otrzymać życie na odnowionej ziemi? Przez wiele lat dyskusja wokół tego pytania koncentrowała się głównie na jednym wyrażeniu: „stoją przed tronem i przed Barankiem” (Obj. 7:9).

Dla wielu komentatorów sam ten zwrot wydaje się rozstrzygać całą sprawę. Skoro Wielka Rzesza znajduje się „przed tronem Boga”, musi przebywać w niebie. Taki wniosek wydaje się na pierwszy rzut oka oczywisty. Jednak czy rzeczywiście wynika on z samego tekstu? Czy autor Apokalipsy chciał w tym miejscu określić lokalizację Wielkiej Rzeszy, czy raczej przedstawić jej szczególną relację z Bogiem i Barankiem? Odpowiedź na to pytanie wymaga znacznie szerszej analizy niż odwołanie się do jednego wersetu.

Celem niniejszego opracowania nie jest prowadzenie polemiki z przedstawicielami określonych wyznań ani krytyka odmiennych poglądów. Nie jest nim również przekonywanie czytelnika do przyjęcia z góry ustalonej tezy. Celem jest przeprowadzenie możliwie rzetelnej egzegezy tekstów biblijnych dotyczących Wielkiej Rzeszy z uwzględnieniem ich kontekstu literackiego, językowego i historycznego.

W centrum zainteresowania pozostanie przede wszystkim sam tekst Pisma Świętego. W analizie zostaną wykorzystane oryginalne terminy greckie, Septuaginta, słowniki i leksykony języka biblijnego oraz komentarze uznanych biblistów reprezentujących różne środowiska. Nie dlatego, że stanowią one ostateczny autorytet, lecz dlatego, że pomagają lepiej zrozumieć język i sposób myślenia autorów natchnionych. Ostatecznym kryterium oceny pozostanie jednak zawsze zgodność z całokształtem świadectwa biblijnego.

Jednocześnie warto pamiętać, że żadna analiza nie jest wolna od wpływu wcześniejszych przekonań. Każdy czytelnik przystępuje do Biblii z określonym bagażem doświadczeń, tradycji i poglądów. Dlatego jednym z najważniejszych warunków rzetelnego studium jest pokora. Polega ona na gotowości podporządkowania własnych wniosków autorytetowi Pisma, nawet wtedy, gdy prowadzi ono do rezultatów innych niż oczekiwane. Chrześcijańska pokora nie oznacza rezygnacji z krytycznego myślenia, lecz uczciwość wobec tekstu i gotowość podążania za jego znaczeniem.

W niniejszej publikacji przyjęto zasadę, że najpierw należy ustalić, co tekst rzeczywiście mówi, a dopiero potem wyciągać wnioski teologiczne. Zbyt często w dyskusjach biblijnych kolejność ta zostaje odwrócona – najpierw formułuje się doktrynę, a następnie poszukuje tekstów, które mogłyby ją potwierdzić. Takie podejście prowadzi do zjawiska określanego w hermeneutyce jako eisegeza, czyli wczytywanie własnych przekonań w tekst. Celem tej książki jest natomiast możliwie konsekwentne stosowanie egzegezy, czyli wydobywania z tekstu znaczenia zamierzonego przez jego natchnionego autora.

Czytelnik zauważy, że w wielu miejscach zostaną przedstawione różne interpretacje tego samego fragmentu. Jest to zabieg celowy. Uczciwa analiza wymaga zapoznania się z argumentami wszystkich stron, zanim zostanie dokonana ich ocena. Dopiero zestawienie danych językowych, kontekstu oraz paralelnych fragmentów Biblii pozwala odpowiedzieć na pytanie, które wyjaśnienie najlepiej harmonizuje z całością Pisma.

Niniejsza książka nie zachęca do bezkrytycznego przyjęcia przedstawionych wniosków. Zachęca natomiast do wspólnego zbadania materiału dowodowego. Jeżeli czytelnik będzie śledził kolejne argumenty z otwartą Biblią, sprawdzając przywoływane wersety i analizując ich kontekst, cel tej publikacji zostanie osiągnięty – niezależnie od tego, czy ostatecznie zgodzi się ze wszystkimi przedstawionymi konkluzjami.

Takie podejście najlepiej oddaje ducha Berejczyków, których Biblia chwali nie za łatwowierność, lecz za to, że „codziennie starannie badali Pisma, czy tak się rzeczy mają” (Dz. 17:11). Niech ta sama postawa towarzyszy również lekturze kolejnych rozdziałów niniejszego opracowania.

Historia interpretacji Wielkiej Rzeszy (Obj. 7:9–17)

I wiek – czasy apostolskie

Nowy Testament nie zawiera bezpośredniej interpretacji Wielkiej Rzeszy poza samym opisem Jana. Autor Apokalipsy przedstawia ją jako:

• wychodzącą z wielkiego ucisku,
• stojącą przed tronem i przed Barankiem,
• odzianą w białe szaty,
• pochodzącą ze wszystkich narodów,
• otrzymującą błogosławieństwa Boga i Baranka.

Pozostali pisarze Nowego Testamentu nie identyfikują tej grupy.

---

II wiek – Ireneusz z Lyonu (ok. 130–202)

Najważniejsze dzieło:

Ireneusz, Adversus Haereses (Przeciw herezjom)

Ireneusz był chiliastą i oczekiwał przyszłego tysiącletniego Królestwa na ziemi, jednak Wielkiej Rzeszy nie wyodrębniał jako osobnej klasy zbawionych. W praktyce utożsamiał ją z odkupionymi wiernymi.

---

III wiek – Hipolit Rzymski (ok. 170–235)

Komentarz do Daniela oraz pisma eschatologiczne.

Hipolit również nie rozróżniał dwóch klas zbawionych. Wielką Rzeszę traktował jako wiernych zachowanych przez Boga podczas prześladowań.

---

III wiek – Wiktoryn z Petawium (zm. ok. 303)

Najstarszy zachowany komentarz do Apokalipsy:

Victorinus, Commentary on the Apocalypse

Interpretował Wielką Rzeszę jako zbawionych chrześcijan. Nie rozwijał koncepcji dwóch różnych nadziei.

---

IV–V wiek – Augustyn

Najważniejsze dzieło:

De Civitate Dei (O Państwie Bożym)

Augustyn odrzucił dosłowny millenaryzm.

Objawienie interpretował przede wszystkim symbolicznie.

Wielka Rzesza oznaczała według niego cały Kościół zwycięski.

Interpretacja ta przez ponad tysiąc lat zdominowała chrześcijaństwo zachodnie.

---

Średniowiecze

Komentatorzy, m.in.:

• Beda Czcigodny
• Haimo z Auxerre
• Rupert z Deutz

rozumieli Wielką Rzeszę jako:

• Kościół,
• wszystkich zbawionych,
• świętych przebywających z Chrystusem.

Nie rozróżniano dwóch klas zbawionych.

---

Reformacja

Marcin Luter

Początkowo miał bardzo krytyczny stosunek do Apokalipsy.

Później uznawał Wielką Rzeszę za wszystkich wiernych.

---

Jan Kalwin

Kalwin nie napisał komentarza do Objawienia.

Późniejsi reformowani komentatorzy utożsamiali Wielką Rzeszę z Kościołem.

---

XIX wiek – Badacze Pisma Świętego

Charles Taze Russell

Najważniejsze dzieła:

• Studies in the Scriptures
• The Watch Tower

Russell uważał, że:

• 144 000 to najwyższa klasa niebiańska;
• Wielka Rzesza (Great Company) również otrzyma życie w niebie, lecz jako drugorzędna klasa, która nie dochowała pełnej wierności.

Była to pierwsza wyraźnie odmienna interpretacja od tradycyjnego chrześcijaństwa.

---

1935 – przełom wśród Świadków Jehowy

Na kongresie w Waszyngtonie 31 maja 1935 r. Joseph F. Rutherford przedstawił nowe rozumienie Wielkiej Rzeszy.

Według tej interpretacji:

• Wielka Rzesza nie jest klasą niebiańską;
• jest to grupa mająca nadzieję życia wiecznego na ziemi;
• utożsamiono ją z „drugimi owcami” z Jana 10:16.

Rutherford zakończył przemówienie słowami:

„Behold! The great multitude!” („Oto wielka rzesza!”)

po czym poprosił osoby mające nadzieję ziemską, aby powstały. Wydarzenie to uważa się za punkt zwrotny w historii doktryny Świadków Jehowy.

---

Współcześni Świadkowie Jehowy

Według obecnego stanowiska:

• 144 000 stanowi duchowy Izrael powołany do życia w niebie;
• Wielka Rzesza przeżywa wielki ucisk;
• otrzymuje życie wieczne na ziemi;
• opis Objawienia 21–22 przedstawia spełnienie obietnic danych tej grupie.

---

Współczesna biblistyka

Większość współczesnych komentatorów (np. George R. Beasley-Murray, G. K. Beale, Craig Koester, Grant Osborne, Richard Bauckham) interpretuje 144 000 i Wielką Rzeszę jako dwa obrazy tej samej wspólnoty odkupionych, ukazanej z różnych perspektyw.

---

Podsumowanie rozwoju poglądów

Taki przegląd pokazuje, że interpretacja Wielkiej Rzeszy rozwijała się stopniowo. W historii chrześcijaństwa dominowało utożsamianie jej z całością zbawionych, natomiast ruch Badaczy Pisma Świętego wprowadził rozróżnienie dwóch grup, a Świadkowie Jehowy od 1935 r. przyjęli pogląd, że Wielka Rzesza to odkupieni mający nadzieję życia wiecznego na ziemi.

Rozdział 1

Hermeneutyka biblijna – jak badać Pismo Święte?

„Dokładaj wszelkich starań, abyś mógł stanąć przed Bogiem jako wypróbowany pracownik, niemający się czego wstydzić, właściwie władający słowem prawdy.”
— 2 Tymoteusza 2:15

Dlaczego sposób interpretacji ma znaczenie?

Historia chrześcijaństwa pokazuje, że wierzący, którzy uznawali ten sam autorytet Pisma Świętego, nierzadko dochodzili do odmiennych wniosków. Różnice te wynikały nie tyle z odmiennego tekstu Biblii, ile z odmiennego sposobu jego interpretowania. To właśnie dlatego zagadnienie hermeneutyki – nauki o interpretacji – odgrywa tak istotną rolę w badaniu Pisma Świętego.

Każdy czytelnik przystępuje do Biblii z określonym bagażem doświadczeń, tradycji i przekonań. Jest to zjawisko naturalne. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy wcześniejsze założenia zaczynają decydować o znaczeniu tekstu. W takiej sytuacji istnieje ryzyko, że zamiast odczytywać to, co autor natchniony rzeczywiście przekazał, zaczynamy dostrzegać w tekście przede wszystkim własne poglądy.

Dlatego uczciwe studium Biblii wymaga nie tylko wiedzy, ale również pokory. Pokora nie oznacza rezygnacji z krytycznego myślenia ani bezrefleksyjnego przyjmowania cudzych opinii. Oznacza gotowość podporządkowania własnych przekonań autorytetowi Słowa Bożego, nawet wtedy, gdy prowadzi ono do wniosków innych niż nasze wcześniejsze oczekiwania.

Taką postawę przedstawia przykład Berejczyków.

„Szlachetniejsi byli ci w Berei niż ci w Tesalonice, ponieważ przyjęli słowo z całą gotowością umysłu i codziennie starannie badali Pisma, czy tak się rzeczy mają.”
— Dzieje 17:11

Warto zauważyć, że Berejczycy nie odrzucili nauczania apostoła Pawła, ale również nie przyjęli go bez sprawdzenia. Zweryfikowali jego słowa w świetle Pisma. Biblia przedstawia taką postawę jako wzór dla wszystkich chrześcijan.

Niniejsze opracowanie zostało przygotowane właśnie w takim duchu.

Nie ma ono na celu narzucenia czytelnikowi określonej interpretacji ani prowadzenia polemiki z przedstawicielami innych poglądów. Celem jest możliwie rzetelne zbadanie tekstów dotyczących Wielkiej Rzeszy z Objawienia 7 oraz odpowiedź na pytanie, czy sam tekst biblijny rzeczywiście wymaga uznania, że grupa ta przebywa w niebie, czy też taka interpretacja jest jedną z możliwych, ale nie jedyną.

Aby odpowiedzieć na to pytanie, konieczne jest stosowanie uznanych zasad hermeneutyki.

Egzegeza i eisegeza

W interpretacji Biblii często używa się dwóch terminów pochodzących z języka greckiego: egzegeza oraz eisegeza.

Egzegeza oznacza wydobywanie znaczenia z tekstu. Badacz stara się odkryć, co autor natchniony chciał przekazać pierwszym odbiorcom, uwzględniając język, kontekst, gatunek literacki oraz tło historyczne.

Eisegeza oznacza natomiast odczytywanie tekstu przez pryzmat własnych założeń. W takim przypadku interpretacja nie wynika przede wszystkim z treści Pisma, lecz z wcześniej przyjętego systemu poglądów.

Różnica między tymi metodami jest zasadnicza. Egzegeza pyta:

„Co mówi tekst?”

Eisegeza pyta:

„Jak mogę dopasować tekst do tego, co już uważam za prawdziwe?”

Każdy badacz Biblii powinien świadomie unikać drugiego podejścia. Nie jest to łatwe, ponieważ każdy posiada określone przekonania religijne. Tym bardziej potrzebna jest pokora i gotowość do ponownego zbadania własnych poglądów w świetle całego Pisma.

Podstawowe zasady hermeneutyki

Kontekst jest najważniejszy

Żaden fragment Biblii nie powinien być interpretowany w oderwaniu od jego kontekstu.

Najpierw należy zbadać najbliższy kontekst, następnie przesłanie całej księgi, a dopiero potem odnosić dany tekst do szerszej nauki Biblii.

W przypadku Objawienia ma to szczególne znaczenie. Poszczególne wizje wzajemnie się uzupełniają, a wiele symboli pojawia się w różnych częściach księgi. Ich znaczenie staje się jasne dopiero wtedy, gdy analizuje się je jako element jednej, spójnej całości.

 Biblia interpretuje Biblię

Najlepszym komentarzem do Pisma Świętego pozostaje samo Pismo Święte.

Autorzy biblijni bardzo często nawiązują do wcześniejszych ksiąg. Księga Objawienia zawiera wiele odniesień do Starego Testamentu, mimo że niemal nigdy nie cytuje go dosłownie.

Dlatego symbole Apokalipsy należy interpretować przede wszystkim przez pryzmat wcześniejszego objawienia zawartego w takich księgach jak Daniel, Ezechiel, Zachariasz, Izajasz czy Wyjście.

Bez uwzględnienia tego tła wiele obrazów Objawienia pozostaje niezrozumiałych lub bywa interpretowanych w sposób przypadkowy.

Znaczenie słów wynika z ich użycia

Jednym z częstych błędów interpretacyjnych jest budowanie znaczenia wyłącznie na podstawie etymologii wyrazu.

W rzeczywistości o znaczeniu słowa decyduje przede wszystkim sposób jego użycia przez autorów biblijnych.

Dlatego w niniejszym opracowaniu analizowane będą między innymi greckie wyrażenia ἐνώπιον („przed”), ναός („świątynia”), σκηνή („namiot”) oraz inne terminy występujące w opisie Wielkiej Rzeszy. Zostaną one porównane z ich użyciem w Septuagincie, Nowym Testamencie oraz literaturze greckiej tam, gdzie jest to pomocne dla zrozumienia tekstu.

Symbol należy interpretować zgodnie z jego biblijnym użyciem

Księga Objawienia już na początku informuje, że została przekazana „w znakach” (Obj. 1:1). Oznacza to, że zawiera liczne symbole.

Jednak symbol nie daje interpretatorowi dowolności. Nie można przypisywać mu znaczenia wyłącznie na podstawie własnych skojarzeń. Najpierw należy sprawdzić, czy dany symbol został wcześniej użyty w Piśmie Świętym i w jaki sposób był rozumiany przez autorów natchnionych. To właśnie Biblia stanowi podstawowy klucz do odczytania symboliki Apokalipsy.

Nie należy budować doktryny na pojedynczym wersecie

Jedna z najważniejszych zasad egzegezy mówi, że żaden pojedynczy tekst nie powinien być interpretowany w oderwaniu od całego świadectwa Pisma.

Jeżeli określony wniosek opiera się wyłącznie na jednym fragmencie, podczas gdy inne teksty wskazują na szerszy obraz, należy uwzględnić wszystkie dostępne dane.

Zasada ta będzie szczególnie istotna podczas analizy słów „przed tronem” w Objawieniu 7:9. Samo występowanie tego zwrotu nie rozstrzyga jeszcze, czy opis dotyczy miejsca pobytu Wielkiej Rzeszy, czy raczej jej uznanej pozycji przed Bogiem. Odpowiedź wymaga uwzględnienia całego kontekstu księgi oraz sposobu użycia podobnych wyrażeń w innych częściach Biblii.

Cztery główne sposoby interpretacji Księgi Objawienia

Na przestrzeni wieków powstało kilka głównych sposobów interpretowania Apokalipsy. Różnią się one przede wszystkim odpowiedzią na pytanie, kiedy i do czego odnoszą się opisane w niej wizje. Zrozumienie tych podejść pomaga uświadomić sobie, dlaczego ten sam tekst bywa odczytywany na tak wiele sposobów.

Interpretacja preterystyczna

Według tego podejścia większość wydarzeń opisanych w Objawieniu spełniła się w I wieku n.e., głównie w okresie prześladowań chrześcijan przez Cesarstwo Rzymskie oraz podczas zburzenia Jerozolimy w 70 roku n.e.

Podejście to zwraca uwagę na historyczne tło księgi i jej znaczenie dla pierwszych odbiorców. Jednocześnie wielu badaczy wskazuje, że nie wyjaśnia ono w pełni proroctw dotyczących ostatecznego zwycięstwa Boga, nowego nieba i nowej ziemi oraz sądu nad całą ludzkością.

Interpretacja historyczna

Model historyczny zakłada, że Apokalipsa przedstawia panoramiczny obraz dziejów chrześcijaństwa od czasów apostolskich aż do końca obecnego systemu rzeczy.

Przez wiele stuleci było to dominujące podejście wśród licznych komentatorów protestanckich. W różnych okresach identyfikowano symbole Objawienia z kolejnymi wydarzeniami historycznymi, państwami lub instytucjami religijnymi.

Interpretacja futurystyczna

Interpretacja futurystyczna przyjmuje, że zdecydowana większość wydarzeń od czwartego rozdziału Objawienia odnosi się do przyszłości i spełni się bezpośrednio przed powtórnym przyjściem Chrystusa.

Jest to obecnie jedno z najbardziej rozpowszechnionych podejść w środowiskach ewangelikalnych. Wielu komentatorów interpretuje Wielki Ucisk, Bestię, Armagedon i inne wydarzenia jako jeszcze przyszłe.

Interpretacja idealistyczna

Według interpretacji idealistycznej Objawienie nie opisuje przede wszystkim konkretnych wydarzeń historycznych, lecz ponadczasową walkę dobra ze złem, Królestwa Bożego z siłami przeciwnymi Bogu oraz ostateczne zwycięstwo Chrystusa.

Takie podejście podkreśla uniwersalne przesłanie księgi, choć nie zawsze pozwala jednoznacznie określić, do jakich wydarzeń odnoszą się poszczególne wizje.

Rozdział 2

Jakie podejście przyjmuje niniejsze opracowanie?

Niniejsza analiza nie opiera się bezkrytycznie na żadnym z przedstawionych modeli. Punktem wyjścia nie będzie określony system interpretacyjny, lecz sam tekst biblijny.

Oznacza to, że każda wizja zostanie przeanalizowana przede wszystkim w świetle:

• jej bezpośredniego kontekstu,
• całej Księgi Objawienia,
• pozostałych ksiąg biblijnych,
• języka greckiego,
• starotestamentowego tła symboliki.

Dopiero po przeprowadzeniu takiej analizy będzie można ocenić, która interpretacja najlepiej odpowiada wszystkim danym zawartym w Piśmie Świętym.

Takie podejście pozwala uniknąć sytuacji, w której z góry przyjęty model staje się filtrem decydującym o znaczeniu każdego wersetu.

Symbol nie jest rzeczywistością

Jednym z najczęściej popełnianych błędów podczas interpretowania Apokalipsy jest utożsamianie symbolicznego obrazu z rzeczywistością, którą ten obraz przedstawia.

Jest to szczególnie istotne w analizie wizji Wielkiej Rzeszy.

Jeżeli Jan widzi kobietę obleczoną w słońce (Obj. 12:1), nikt nie zakłada, że istnieje dosłowna kobieta ubrana w Słońce i stojąca na Księżycu. Symbol przedstawia rzeczywistość duchową.

Podobnie Bestia wychodząca z morza (Obj. 13:1) nie jest zoologicznym stworzeniem, lecz symbolem określonej rzeczywistości politycznej. Smok nie jest literalnym gadem unoszącym się nad ziemią, lecz przedstawia Szatana (Obj. 12:9). Babilon Wielki nie oznacza dosłownego miasta odbudowanego nad Eufratem, lecz symboliczny system pozostający w opozycji do Boga.

Ta sama zasada dotyczy wielu innych elementów Apokalipsy:

• Siedem lamp nie jest jedynie siedmioma świecznikami – symbolizują zbory (Obj. 1:20).
• Siedem gwiazd oznacza aniołów siedmiu zborów (Obj. 1:20).
• Miecz wychodzący z ust Chrystusa nie jest literalną bronią, lecz symbolem mocy jego sądu i słowa (Obj. 19:15).
• Klucze śmierci i Hadesu nie są metalowymi przedmiotami, lecz obrazem władzy Chrystusa nad śmiercią (Obj. 1:18).

Liczba 144 000 również jest przedmiotem dyskusji interpretacyjnej, jednak niezależnie od przyjętego stanowiska wszyscy zgadzają się, że opis tej grupy zawiera liczne elementy symboliczne, takie jak dwanaście pokoleń Izraela czy pieczęć na czołach sług Bożych.

Wizje Apokalipsy posługują się więc językiem obrazów. Zadaniem egzegety nie jest zatrzymanie się na obrazie, lecz ustalenie, jaką rzeczywistość ten obraz przedstawia.

Czy miejsce obserwacji jest miejscem spełnienia?

To pytanie będzie przewijało się przez całą książkę.

Jan wielokrotnie ogląda wydarzenia z perspektywy nieba. Widzi tron Boga, aniołów, świątynię niebiańską oraz wizje obejmujące całą historię zbawienia. Nie oznacza to jednak automatycznie, że wszystko, co pojawia się przed jego oczami, znajduje się w niebie.

Dobrym przykładem są czterej jeźdźcy z Objawienia 6. Jan ogląda ich w wizji otwieranej przed tronem Boga, lecz skutki ich działania dotyczą ziemi. Podobnie aniołowie otrzymują polecenia w niebie, ale wykonują je wobec mieszkańców ziemi.

Ta obserwacja prowadzi do ważnej zasady metodologicznej:

Perspektywa wizji nie zawsze jest tożsama z miejscem realizacji wydarzeń.

Zasada ta będzie miała kluczowe znaczenie podczas analizy Wielkiej Rzeszy. Sam fakt, że Jan ogląda tę grupę w wizji związanej z tronem Boga, nie rozstrzyga jeszcze, gdzie znajduje się ona w rzeczywistości przedstawianej przez symbol. Aby odpowiedzieć na to pytanie, konieczne będzie zbadanie całego kontekstu Objawienia, znaczenia użytych terminów greckich oraz funkcji podobnych obrazów w pozostałych księgach Biblii.